झिझिया : मिथिलाको लोकविश्वास, नारीशक्ति र सांस्कृतिक पहिचानको गाथा

 राम पुकार यादव – प्रकृतिप्रेमी ।  मिथिलाको माटोमा अनेकौँ लोकपरम्परा, संस्कृति र जीवन्त गाथाहरू लुकेका छन्। तीमध्ये झिझिया एउटा यस्तो मौलिक लोकपरम्परा हो, जसले मिथिलाको धार्मिक आस्था, लोकविश्वास, नारीशक्ति र सांस्कृतिक पहिचानलाई एउटै सूत्रमा बाँधेको छ। विशेषगरी दशैँको समयमा मधेश प्रदेशका गाउँबस्तीमा गुञ्जिने झिझियाका लोकगीत र नृत्यले मिथिलाको सांस्कृतिक जीवनलाई जीवन्त बनाउँछन्। झिझिया केवल मनोरञ्जनका लागि गरिने नृत्य होइन, यो पुर्खाहरूबाट प्राप्त एउटा सांस्कृतिक विरासत हो। यसको भित्र लोकविश्वासको कथा छ, सामूहिक जीवनको गाथा छ र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक स्मृति छ। लोकविश्वासमा झिझियाको कथा झिझियासँग जोडिएका विभिन्न लोककथा र जनविश्वास मिथिलाञ्चलमा प्रचलित छन्। परम्परागत मान्यताअनुसार झिझिया खराब शक्ति, टुनामुना र अनिष्टबाट बालबालिका तथा समाजको रक्षा गर्ने विश्वाससँग सम्बन्धित छ। यद्यपि यसको उत्पत्ति र विकासबारे एउटै प्रमाणित ऐतिहासिक कथा उपलब्ध छैन, तर यससँग जोडिएका जनविश्वासले समाजको तत्कालीन सोच, आस्था र जीवनशैलीलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्। झिझियामा माटोको घैँटोमा साना-साना प्वाल पारिन्छन् र त्यसमा दीप बालिन्छ। महिलाहरू उक्त घैँटो टाउकोमा राखेर समूहमा नाच्छन् र लोकगीत गाउँछन्। घैँटोका प्वालबाट बाहिर निस्कने प्रकाशले अँध्यारो रातलाई उज्यालो बनाउँछ। यस दृश्यलाई प्रतीकात्मक रूपमा हेर्दा झिझिया अन्धकारमाथि उज्यालो, भयमाथि साहस र निराशामाथि आशाको विजयको सन्देश दिने सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो। माटोको घैँटोमा संस्कृति, दीपमा आशा झिझियामा प्रयोग हुने माटोको घैँटो केवल एउटा साधारण भाँडो होइन। यसले मिथिलाको माटो, स्थानीय सीप, परम्परा र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। घैँटोभित्र बल्ने दीपले आस्था, आशा र उज्यालोको अनुभूति गराउँछ। घैँटोका असङ्ख्य प्वालबाट फैलिने प्रकाशले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—सानो उज्यालोले पनि ठूलो अन्धकारलाई चुनौती दिन सक्छ। यस अर्थमा झिझियालाई केवल धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा मात्र नभई सामाजिक र सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। यसले हाम्रो मौलिक पहिचानलाई सम्झाउँछ र परम्परासँग जोडिएर भविष्यतर्फ अघि बढ्न प्रेरित गर्छ। झिझियाको गाथामा नारीशक्ति झिझियाको सबैभन्दा आकर्षक पक्ष यसको नेतृत्व र प्रस्तुतिमा महिलाहरूको सक्रिय सहभागिता हो। महिलाहरू समूहमा भेला भएर गीत गाउँछन्, ताल मिलाउँछन्, नृत्य गर्छन् र सामूहिक रूपमा परम्परालाई निरन्तरता दिन्छन्। यसले महिलाहरूलाई केवल संस्कृतिको अनुयायीका रूपमा होइन, संस्कृतिको संवाहक र संरक्षकका रूपमा स्थापित गर्छ। घरपरिवारको जिम्मेवारीसँगै सांस्कृतिक परम्परालाई जीवित राख्ने महिलाहरूको भूमिका प्रशंसनीय छ। उनीहरूको स्वरमा पुर्खाको स्मृति सुनिन्छ, उनीहरूको नृत्यमा सामूहिक जीवनको लय भेटिन्छ र उनीहरूको सहभागितामा समुदायको एकता झल्किन्छ। त्यसैले झिझियाको चर्चा गर्दा महिलाहरूको श्रम, सिर्जनशीलता र सांस्कृतिक योगदानलाई बिर्सन मिल्दैन। झिझिया नारीशक्तिको एउटा सुन्दर सांस्कृतिक अभिव्यक्ति पनि हो। लोकगीतमा लुकेको समाजको इतिहास झिझियासँग सम्बन्धित लोकगीतहरू यसको आत्मा हुन्। ती गीतमा स्थानीय भाषा, सामाजिक सम्बन्ध, लोकविश्वास र सामुदायिक अनुभवहरू अभिव्यक्त हुन्छन्। पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएका यस्ता गीतमा लिखित इतिहासमा नसमेटिएका जनजीवनका अनेक पक्ष भेटिन सक्छन्। लोकगीत केवल गाउने शब्दहरूको सङ्ग्रह होइन; ती एउटा समाजको सामूहिक स्मृति हुन्। त्यसैले झिझियाका पुराना गीत, भाका र नृत्यशैलीको अभिलेखीकरण गर्नु सांस्कृतिक संरक्षणको महत्त्वपूर्ण काम हो। आजका पुस्ताले ती गीतको अर्थ र पृष्ठभूमि बुझ्न सके मात्र झिझियाको मौलिकता भविष्यसम्म सुरक्षित रहन सक्छ। आधुनिकताको चुनौती र संरक्षणको आवश्यकता समय परिवर्तनशील छ। आधुनिक जीवनशैली, प्रविधिको प्रभाव र मनोरञ्जनका नयाँ माध्यमहरूले पुराना लोकपरम्पराको अभ्यासमा परिवर्तन ल्याएका छन्। झिझिया पनि यसबाट अछुतो छैन। कतिपय स्थानमा यसको मौलिक गीत र नृत्यशैली ओझेलमा पर्न सक्ने चुनौती छ। यस्तो अवस्थामा झिझियालाई वर्षमा एकपटक देखाइने सांस्कृतिक प्रस्तुतिमा मात्र सीमित राख्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, लोककथा, गीत र नृत्यशैलीको अध्ययन तथा अभिलेखीकरण आवश्यक छ। स्थानीय तह, विद्यालय, सांस्कृतिक संस्था, अनुसन्धानकर्ता र सञ्चारमाध्यमले यस दिशामा भूमिका खेल्न सक्छन्। नयाँ पुस्तालाई झिझिया सिकाउने कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु, स्थानीय कलाकारलाई प्रोत्साहन दिनु र मौलिक गीतहरूको श्रव्य-दृश्य अभिलेख तयार गर्नु प्रभावकारी कदम हुन सक्छन्। यसो गर्दा संस्कृति केवल सम्झनामा सीमित नभई व्यवहारमा जीवित रहन्छ। झिझिया हाम्रो पहिचान हो झिझिया मिथिलाको माटोमा उम्रिएको, महिलाहरूको स्वरमा गुञ्जिएको र समुदायको सामूहिक जीवनमा हुर्किएको सांस्कृतिक सम्पदा हो। यसमा लोकविश्वासको कथा छ, नारीशक्तिको अभिव्यक्ति छ, सामाजिक एकताको भावना छ र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको मौलिक पहिचान छ। संस्कृतिको संरक्षण भनेको विगतलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु मात्र होइन, त्यसको मूल भावना र महत्त्व बुझेर नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु पनि हो। झिझियालाई सम्मान गर्नु भनेको मिथिलाको लोकजीवन, महिला कलाकारहरूको योगदान र हाम्रो सांस्कृतिक विविधतालाई सम्मान गर्नु हो। माटोको घैँटोमा बल्ने दीपले अन्धकार चिर्छ; झिझियाको संरक्षणले सांस्कृतिक विस्मृतिको अन्धकार चिर्छ। झिझिया हाम्रो परम्परा हो, हाम्रो पहिचान हो र भावी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नुपर्ने अमूल्य सांस्कृतिक धरोहर हो। यसलाई जोगाउनु आजको पुस्ताको साझा जिम्मेवारी हो।